Begrazingsplan voor herstel biodiversiteit

Damherten zijn een opvallende verschijning in de AWD. Door de jaren heen, sinds hun introductie, is de populatie veel te groot geworden. Het zijn kieskeurige grazers die graag kruiden en andere waardevolle duinplanten opeten. Het gevolg was een kaalslag, ongewenste verruiging (vergrassing en struikvorming) en een sterke achteruitgang van de biodiversiteit. Om het aantal herten weer in balans te brengen met de rest van de natuur, voeren boswachters sinds 2016 actief beheer uit. Alle informatie hierover is te lezen in het damhertendossier (Opent in nieuw venster).

Ook zijn er andere maatregelen genomen om de kwetsbare duinnatuur en de biodiversiteit te herstellen, zoals het afschermen van gebieden zodat damherten daar niet kunnen grazen (exclosures), het maken van stuifkuilen en natuurvriendelijke oevers.

Kleine en grote grazers

Na jaren van actief beheer komt in 2024 de doelstand van de damhertenpopulatie in zicht. De voedselkeuze en het graasgedrag van damherten hebben in het afgelopen decennium gezorgd voor ongewenste verruiging. De meest effectieve methode om dit aan te pakken, is de inzet van verschillende soorten grazers. De kennis die uit onderzoeken voortkomt, gebruiken we om te beoordelen hoeveel grazers van elke soort de duinnatuur het beste dient. We bewaken hiermee de goede balans in de AWD tussen natuurbeheer, drinkwaterproductie en recreatie.

Inzet in verschillende stappen

De inzet van soorten grazers gaat in verschillende stappen. Vanaf 2023 brengen we op verschillende momenten konijnen terug in de AWD. In 2024 verwelkomden we een schaapskudde. Van juli tot november 2024 deden de schapen onder leiding van een herder hun gerichte en nuttige graaswerk in de AWD. Waar damherten zelf bepalen waar ze grazen, zijn schapen te sturen. Damherten zijn kieskeurig en hebben een voorkeur voor bloeiende kruiden en jonge planten. Schapen eten wat wordt voorgeschoteld.

In 2025 zetten we koeien in. Zij maken ook deel uit van het begrazingsplan. Vóór de explosieve groei van het aantal damherten waren er al koeien in de AWD. Zij gaan met hun specifieke graasgedrag verruiging en vergrassing tegen. 

In 2026 zijn er van juni tot diep in het najaar ook weer koeien in de AWD. En vanaf half juli 2026 wordt de schaapskudde ingezet op diverse locaties in het duin. Verderop op deze pagina staat meer informatie over de technologie van het bedrijf Collie, 'virtual fencing', die bij de koeien wordt gebruikt. Lees meer over deze techniek verderop op deze pagina. 

De inzet van de schaapskudde in de AWD maakt deel uit van het begrazingsplan waarvan ook het herstellen van de konijnenpopulatie deel uitmaakt. Door te graven en te grazen, spelen konijnen een belangrijke rol in het behoud van de grijze duinen. De konijnenpopulatie was helaas door verschillende konijnenziektes bijna verdwenen. Eind 2023 is daarom begonnen met een project om de konijnenpopulatie te herstellen. We hopen dat daardoor het aantal konijnen weer toeneemt. 

Door het wegvallen van konijnenbegrazing, de hoge stikstofdepositie en de afname van de damhertenpopulatie (zie: damhertendossier (Opent in nieuw venster)), neemt verruigining en vergrassing op sommige plekken weer toe, waardoor de biodiversiteit onder druk komt te staan. In fases introduceren we daarom verschillende soorten grote grazers.

Start met schaapskudde

In samenwerking met de eigenaar van een schaapskudde, Rinnegom Landschapsbeheer, is een begrazingsplan gemaakt voor de inzet van schapen. Van 15 juli tot en met 14 november 2024 was de kudde in de AWD aanwezig. Rinnegom werkt met het Kempisch heideschaap. De schapen worden niet bijgevoerd. Op die manier komt er geen extra stikstof in het gebied.

In dezelfde periode in 2025 was de schaapskudde weer terug in de AWD. En ook in 2026 zal de kudde op diverse locaties in de AWD grazen. 

Gevolgd door koeien

In 2025 is er de terugkeer van nog grotere grazers in de AWD: koeien. De koeien worden gericht op gebieden gehouden waar ze mogen grazen. Net als bij de schaapskudde, worden koeien niet bijgevoerd. De uitwerpselen worden net als bij andere dieren in de AWD door de natuur opgenomen.

Innovatie met koeien

De AWD is het eerste natuurgebied in Nederland dat experimenteert met runderbegrazing met behulp van 'virtual fencing'. We werken samen met het bedrijf Collie dat deze techniek heeft ontwikkeld. 

De koeien dragen een halsband met gps, kompas, speaker en zonnepaneel. Als ze een digitale grens naderen, horen ze een piep. Lopen ze verder, dan krijgen ze een elektrische prikkel. Lijkt op schrikdraad, maar is vele malen milder. Zo leren ze die prikkel te vermijden en blijven ze binnen de specifieke grens.

Er is bij dit begrazingsproject gekozen voor roodbonte koeien en niet voor andere grote grazers. Schotse Hooglanders bijvoorbeeld, hebben een te lange vacht en dan werkt het systeem met de halsband niet. De runderen moeten ook enigszins tam zijn, anders kunnen de halsbanden niet periodiek gecontroleerd worden. 

De koeien met halsband stonden vanaf 20 juni 2025 tot diep in het najaar op het Zeeveld. Nog wel binnen een werkelijke afrastering in het duin. We verwachten dat uiteindelijk de techniek ervoor zorgt dat deze afrastering overbodig wordt en de koeien netjes binnen de virtuele grenzen kunnen grazen. In juni 2026 worden weer op een aantal gebieden koeien ingezet, met virtuele begrenzing door Collie-halsbanden. 

Kijk voor meer informatie over 'virtual fencing' op de website van Collie (Opent in nieuw venster) (Verlaat de website), of lees het artikel hierover in Struinen nr. 125, pagina 10-13 (Opent in nieuw venster) (Verlaat de website).

Tekst gaat verder onder de foto's.

In 2025 maakten we een afrastering op het zuidelijke deel van het Zeeveld (aan de westkant van het infiltratiegebied), waarin koeien mogen grazen. Hierbij worden wildroosters aangebracht. Met opstappaaltjes kunnen struinende wandelaars over de afrastering stappen. Op bijgevoegd kaartje is met een paarse lijn het begrazingsgebied op het Zeeveld aangegeven. 

In 2026 worden weer koeien en schapen ingezet op verschillende locaties in de AWD. De koeien komen begin juni alweer terug; de schapen vanaf half juli. Op het tweede kaartje, waarop een schets van de AWD te zien is, is met blauwe kaders aangegeven waar de koeien grazen en met rode kaders waar de schapen grazen. 

De inzet van de schaapskudde en de runderbegrazing worden mede mogelijk gemaakt door de provincies Noord-Holland en Zuid-Holland en maakt deel uit van het uitvoeringsprogramma Natuur 2024-2030. Dit programma bevat een combinatie van maatregelen gericht op het versterken en verbeteren van de voor stikstof gevoelige habitats in Noord-Holland. Het doel is het herstel en behoud van de biodiversiteit in de Noord-Hollandse Natura 2000-gebieden.